رمزگشایی از هشدار فوربس؛ آیا نیروگاه بوشهر منطقه اهواز به مسیر پنهان حکومت تهران برای دستیابی به بمب اتمی تبدیل شده است؟
در حالی که طی دو دهه گذشته بخش عمده فشارهای بینالمللی بر برنامه هستهای حکومت تهران بر فعالیتهای غنیسازی اورانیوم در مراکزی مانند نطنز و فردو متمرکز بوده، تحلیل تازه نشریه فوربس از زاویهای متفاوت به این پرونده مینگرد؛ زاویهای که میتواند یکی از خلأهای مهم در مذاکرات هستهای آینده باشد. این گزارش هشدار میدهد که نیروگاه بوشهر منطقه اهواز و سوخت مصرفشده آن ممکن است به یکی از حساسترین بخشهای برنامه هستهای حکومت تهران تبدیل شود؛ موضوعی که تاکنون کمتر مورد توجه رسانهها و دیپلماتهای غربی قرار گرفته است.
تمرکز بر اورانیوم؛ غفلت از مسیر پلوتونیوم
در سالهای اخیر تقریباً تمام مذاکرات هستهای، از برجام گرفته تا طرحهای پیشنهادی دولت دونالد ترامپ، بر محدود کردن غنیسازی اورانیوم، تعداد سانتریفیوژها و سطح ذخایر اورانیوم غنیشده متمرکز بوده است.
اما فوربس معتقد است این تمرکز باعث شده مسیر دوم تولید مواد شکافتپذیر، یعنی پلوتونیوم، کمتر مورد توجه قرار گیرد؛ مسیری که اگرچه پیچیدهتر است، اما در صورت تغییر شرایط سیاسی و امنیتی میتواند به یک چالش جدی برای جامعه جهانی تبدیل شود.
نیروگاه بوشهر؛ پروژهای با تضمینهای حقوقی
نیروگاه بوشهر که با همکاری شرکت روسی «روساتم» ساخته شده، یک راکتور آب سبک برای تولید برق است. بر اساس قرارداد میان حکومت تهران و روسیه، سوخت مورد نیاز این نیروگاه توسط روسیه تأمین میشود و پس از مصرف نیز باید دوباره به روسیه بازگردانده شود.
هدف از این سازوکار، جلوگیری از دسترسی حکومت تهران به پلوتونیوم موجود در سوخت مصرفشده است؛ مادهای که در صورت بازفرآوری میتواند در ساخت سلاح هستهای مورد استفاده قرار گیرد.
این قرارداد سالها بهعنوان یکی از مهمترین تضمینهای جلوگیری از انحراف برنامه نیروگاه بوشهر به سمت اهداف نظامی معرفی شده است.
چرا پلوتونیوم اهمیت دارد؟
برخلاف تصور رایج، تنها مسیر ساخت سلاح هستهای غنیسازی اورانیوم نیست. پلوتونیوم نیز یکی از مهمترین مواد شکافتپذیر برای تولید بمب اتمی محسوب میشود.
کارشناسان توضیح میدهند که راکتورهای آب سبک مانند بوشهر، در مقایسه با راکتورهای آب سنگین، پلوتونیومی با کیفیت پایینتر تولید میکنند، زیرا سوخت برای چندین سال در راکتور باقی میماند و در نتیجه مقدار زیادی پلوتونیوم-۲۴۰ در کنار پلوتونیوم-۲۳۹ تولید میشود.
وجود پلوتونیوم-۲۴۰ فرآیند ساخت بمب را بسیار دشوارتر میکند، زیرا این ایزوتوپ احتمال انفجار ناقص را افزایش داده و کنترل واکنش هستهای را پیچیدهتر میسازد.
با این حال، فوربس تأکید میکند که «دشوار بودن» به معنای «غیرممکن بودن» نیست.
استخرهای سوخت مصرفشده؛ نقطهای که توجهها را جلب کرده است
بخش اصلی نگرانی مطرحشده در این گزارش، نه خود راکتور، بلکه استخرهای نگهداری سوخت مصرفشده در نیروگاه بوشهر است.
سوخت خارجشده از راکتور به دلیل دمای بسیار بالا و میزان شدید پرتوزایی، باید چندین سال در استخرهای ویژه خنک شود و امکان انتقال فوری آن به روسیه وجود ندارد.
در این مدت، حجم قابل توجهی از پلوتونیوم در داخل این سوختهای مصرفشده باقی میماند.
به اعتقاد تحلیلگران، در صورت بروز یک بحران سیاسی یا امنیتی، همین ذخایر میتوانند به موضوعی حساس تبدیل شوند.
نگرانی از سناریوی «گریز هستهای»
تحلیل فوربس یکی از بدبینانهترین سناریوهای ممکن را بررسی میکند؛ سناریویی که بر اساس آن حکومت تهران در شرایط بحرانی تصمیم بگیرد تعهدات خود را کنار گذاشته، همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را متوقف کند و از انتقال سوخت مصرفشده به روسیه خودداری کند.
در چنین شرایطی، پلوتونیوم موجود در این سوختها میتواند از طریق فرآیند بازفرآوری شیمیایی استخراج شود؛ فرآیندی که برخلاف غنیسازی اورانیوم، الزاماً به تأسیسات عظیم صنعتی نیاز ندارد و از نظر فنی میتواند در مراکز کوچکتر نیز انجام شود.
فوربس هشدار میدهد که اگر حکومتی به فناوریهای پیشرفته انفجار همزمان و مهندسی دقیق دست یابد، حتی پلوتونیوم حاصل از راکتورهای آب سبک نیز ممکن است قابلیت استفاده در ساخت یک سلاح هستهای را پیدا کند.
تغییر روابط تهران و مسکو؛ متغیری تازه
یکی دیگر از محورهای مهم این تحلیل، تغییر ماهیت روابط حکومت تهران و روسیه است.
در زمان انعقاد قرارداد نیروگاه بوشهر، روسیه بیشتر نقش یک شریک فنی و متعهد به مقررات بینالمللی را ایفا میکرد، اما امروز همکاریهای نظامی، امنیتی و راهبردی میان دو طرف بهطور چشمگیری گسترش یافته است.
برخی تحلیلگران معتقدند در صورت وقوع یک بحران بینالمللی، مسکو ممکن است دیگر انگیزه یا توان سیاسی لازم برای وادار کردن حکومت تهران به اجرای کامل تعهدات مربوط به بازگرداندن سوخت مصرفشده را نداشته باشد.
همین تغییر در موازنه روابط، از نگاه فوربس، یکی از عواملی است که نگرانیهای جدید درباره نیروگاه بوشهر را افزایش داده است.
پیامدهای احتمالی برای مذاکرات آینده
تحلیل فوربس در شرایطی منتشر شده که بحث درباره آینده مذاکرات هستهای همچنان ادامه دارد.
این گزارش نتیجه میگیرد که تمرکز صرف بر سانتریفیوژها، سطح غنیسازی و ذخایر اورانیوم ممکن است تصویر کاملی از ظرفیتهای بالقوه برنامه هستهای حکومت تهران ارائه نکند.
به باور نویسنده، هرگونه توافق آینده، اگر بخواهد از منظر امنیتی پایدار باشد، باید علاوه بر مسیر اورانیوم، وضعیت سوخت مصرفشده نیروگاه بوشهر، نحوه انتقال آن به روسیه، شیوه نظارت آژانس و سرنوشت ذخایر پلوتونیوم را نیز در بر گیرد.
در غیر این صورت، آنگونه که فوربس توصیف میکند، تمرکز صرف بر تأسیسات غنیسازی اورانیوم میتواند همانند «قفل کردن درِ اصلی خانه و باز گذاشتن پنجره پشتی» باشد؛ وضعیتی که از نگاه بسیاری از کارشناسان، ممکن است یکی از مهمترین خلأهای امنیتی در پرونده هستهای حکومت تهران باقی بماند.
