دیپلماسی با آیات قرآن؛ حکومت تهران در مراسم خامنهای به چه کسانی پیام داد؟
در جریان مراسم تشییع و تدفین علی خامنهای، رهبر پیشین حکومت تهران، یکی از حاشیههای قابلتوجه، تلاوت گزینشی آیات قرآن برای هیاتهای داخلی و خارجی بود. برای هر هیات که مقابل تابوت خامنهای حاضر میشد، آیهای متفاوت از قرآن قرائت میشد؛ آیاتی که مفاهیم آنها از جهاد، پیروزی، بخشش و برتری مجاهدان تا تقابل با دشمنان را در بر میگرفت و از نگاه بسیاری از ناظران، فراتر از یک مراسم مذهبی، حامل پیامهای سیاسی و ایدئولوژیک برای مخاطبان داخلی و خارجی بود.
در این مراسم، هر هیات پس از ورود رسمی، همزمان با نواخته شدن مارش نظامی، مقابل تابوت خامنهای توقف میکرد و آیهای مشخص از قرآن برای آن تلاوت میشد. انتخاب آیات به گونهای بود که به نظر میرسید برای هر هیات، پیامی متناسب با جایگاه سیاسی یا روابط آن با حکومت تهران در نظر گرفته شده است.
پیام به عربستان؛ یادآوری نبرد و صفبندی اعتقادی
یکی از بحثبرانگیزترین بخشهای مراسم، تلاوت آیه ۱۳ سوره آلعمران برای هیات عربستان سعودی بود. این آیه به نبرد میان دو گروه اشاره میکند و میگوید:
«در رویارویی دو گروه برای شما نشانهای بود؛ گروهی در راه خدا میجنگیدند و گروه دیگر کافر بودند…»
این آیه در ادبیات تفسیری به نبرد بدر و پیروزی مسلمانان بر دشمنان اشاره دارد. انتخاب چنین آیهای برای هیات سعودی، با توجه به سابقه رقابتهای منطقهای، اختلافات ایدئولوژیک و سالها تنش میان ریاض و حکومت تهران، از نگاه تحلیلگران صرفاً یک انتخاب مذهبی محسوب نمیشود.
مفهوم این آیه بر تقابل میان «جبهه حق» و «جبهه باطل» استوار است و پیروزی را از آنِ کسانی میداند که «در راه خدا میجنگند». به همین دلیل، برخی ناظران این انتخاب را نوعی یادآوری نمادین مواضع گذشته حکومت تهران در قبال عربستان و تأکیدی بر حفظ گفتمان ایدئولوژیک جمهوری اسلامی، حتی در شرایطی دانستهاند که دو کشور روند عادیسازی روابط را آغاز کردهاند.
از این منظر، تلاوت این آیه میتواند این پیام را منتقل کرده باشد که حکومت تهران همچنان تحولات منطقه را از دریچه تقابل اعتقادی و مقاومت مینگرد و اختلافات ایدئولوژیک را پایانیافته تلقی نمیکند؛ هرچند در سطح دیپلماتیک روابط دو کشور وارد مرحله جدیدی شده باشد.
پیام به ترکیه؛ ستایش جهاد و کنایه به بیطرفی
برای هیات ترکیه نیز بخشی از آیه ۹۵ سوره نساء تلاوت شد؛ آیهای که میان کسانی که در میدان جهاد حضور دارند و افرادی که از مشارکت در آن خودداری میکنند، تفاوت قائل میشود و مجاهدان را دارای جایگاهی برتر معرفی میکند.
انتخاب این آیه در شرایطی صورت گرفت که آنکارا در بسیاری از بحرانهای منطقهای، از جمله جنگ اخیر حکومت تهران و اسرائیل، تلاش کرده بود ضمن حمایت سیاسی از تهران، از ورود مستقیم به درگیری نظامی خودداری کند. از همین رو برخی تحلیلگران این انتخاب را نوعی پیام غیرمستقیم به ترکیه تعبیر کردهاند؛ پیامی که بر ضرورت همراهی عملی با محور مقاومت، فراتر از حمایتهای لفظی، تأکید دارد.
آیهای که واکنش خانواده خمینی را برانگیخت
همین آیه ۹۵ سوره نساء هنگام ادای احترام خانواده روحالله خمینی نیز تلاوت شد؛ انتخابی که به گفته منابع مختلف، با واکنش منفی برخی اعضای خانواده بنیانگذار جمهوری اسلامی همراه شد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، شماری از نوادگان خمینی پس از شنیدن این آیه، محل مراسم را ترک کردند. اگر این گزارشها صحیح باشد، چنین واکنشی میتواند نشانهای از برداشت آنان از محتوای سیاسی آیه باشد.
در فضای سیاسی حکومت تهران، خانواده خمینی در سالهای اخیر بارها از سوی جریانهای نزدیک به بیت خامنهای به فاصله گرفتن از سیاستهای رسمی حکومت و اتخاذ مواضع انتقادی متهم شدهاند. در چنین بستری، تلاوت آیهای که «مجاهدان» را بر «قاعدان» یا کسانی که از جهاد کنارهگیری کردهاند برتر میداند، میتواند بهعنوان کنایهای سیاسی علیه منتقدان یا کسانی تعبیر شود که از دید جریان حاکم، در مسیر مورد نظر حکومت حرکت نکردهاند.
هرچند برگزارکنندگان مراسم هیچ توضیح رسمی درباره علت انتخاب این آیات ارائه نکردهاند، اما همزمانی قرائت آیه با خروج برخی اعضای خانواده خمینی، گمانهزنیها درباره هدفمند بودن این انتخاب را افزایش داده است.
قطر؛ پیام آشتی و بخشش
برخلاف آیات مربوط به عربستان و ترکیه، برای هیات قطر، آیه دوم سوره فتح تلاوت شد؛ آیهای که از آمرزش گناهان، کامل شدن نعمت الهی و هدایت سخن میگوید.
انتخاب این آیه را میتوان بازتاب روابط نزدیکتر دوحه و حکومت تهران و تلاش برای نمایش فضای همکاری و همگرایی میان دو طرف دانست؛ پیامی که نسبت به مضامین جنگی و جهادی آیات دیگر، لحنی ملایمتر و آشتیجویانهتر دارد.
ادامه یک سنت سیاسی در جمهوری اسلامی
استفاده از آیات قرآن برای انتقال پیامهای سیاسی، سابقهای طولانی در جمهوری اسلامی دارد. پس از پایان جنگ ۱۲ روزه میان حکومت تهران و اسرائیل نیز مقامهای جمهوری اسلامی بارها به آیه نخست سوره فتح، «إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا»، استناد کردند و آن را نماد «پیروزی» جمهوری اسلامی دانستند.
در همین چارچوب، مراسم یادبود خامنهای را نیز میتوان ادامه همان سنت دانست؛ رویکردی که در آن قرآن تنها برای تلاوت آیینی به کار نمیرود، بلکه به ابزاری برای انتقال پیامهای سیاسی، ایدئولوژیک و دیپلماتیک به مخاطبان داخلی و خارجی تبدیل میشود.
انتخاب متفاوت آیات برای هر هیات نشان میدهد برگزارکنندگان مراسم تلاش کردهاند از مفاهیم قرآنی برای بیان مواضعی استفاده کنند که بیان مستقیم آنها در قالب سخنرانیهای رسمی، میتوانست هزینههای سیاسی یا دیپلماتیک بیشتری به همراه داشته باشد. به همین دلیل، بسیاری از تحلیلگران این مراسم را نمونهای از بهرهگیری حکومت تهران از نمادهای دینی در چارچوب اهداف سیاسی و سیاست خارجی ارزیابی میکنند.
اگر بخواهید، میتوانم این گزارش را با لحن رسانهای و تحلیلی عمیقتر (در سطح گزارشهای ایرانوایر یا بیبیسی فارسی) نیز بازنویسی کنم و به اختلافات بیت خامنهای و خانواده خمینی و پیامهای منطقهای آن بیشتر بپردازم.
