روابط میان ترکیه و اسرائیل در سالهای اخیر از مسیر عادیسازی دیپلماتیک به مرحلهای رسیده که اکنون تحلیلگران از احتمال «رقابت راهبردی خطرناک» و حتی درگیری مستقیم نظامی میان دو طرف سخن میگویند؛ وضعیتی که تحت تاثیر جنگ غزه، تحولات سوریه، رقابت منطقهای و افزایش تنشهای سیاسی میان رجب طیب اردوغان و بنیامین نتانیاهو شکل گرفته است.
در ماههای اخیر، لحن مقامهای دو کشور بهطور بیسابقهای تند شده است. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، رجب طیب اردوغان را به حمایت از «رژیمهای تروریستی» و بیثباتسازی منطقه متهم کرده و در مقابل، اردوغان نیز اسرائیل را به «کشتار گسترده فلسطینیان» و جنایت در غزه متهم کرده است. این تقابل لفظی تنها یک جنگ رسانهای نیست، بلکه بازتابی از شکاف عمیقتر در معادلات منطقهای خاورمیانه به شمار میرود.
تنها چند سال پیش، دو طرف در مسیر بازسازی روابط دیپلماتیک حرکت میکردند. تبادل سفرا، گفتوگوهای اقتصادی و همکاریهای انرژی نشانههایی از بازگشت تدریجی روابط بود. اما حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و جنگ غزه، این روند را متوقف کرد.
ترکیه بهتدریج موضعی تندتر علیه اسرائیل اتخاذ کرد، تجارت با اسرائیل را محدود ساخت و حمایت سیاسی خود از فلسطینیان را افزایش داد. در مقابل، اسرائیل نیز ترکیه را به استفاده ابزاری از بحران غزه برای تقویت جایگاه منطقهای خود متهم کرد.
اکنون روابط دو کشور از «صلح سرد» عبور کرده و وارد مرحله «رقابت سرد» شده است؛ رقابتی که در آن هر دو طرف تلاش میکنند نفوذ خود را در خاورمیانه، شرق مدیترانه و سوریه گسترش دهند.
یکی از مهمترین عوامل نگرانی درباره احتمال درگیری مستقیم، حضور همزمان ترکیه و اسرائیل در پرونده سوریه است. ترکیه در شمال سوریه حضور نظامی فعال دارد و اسرائیل نیز طی سالهای گذشته بارها مواضع مرتبط با حکومت تهران و گروههای وابسته به آن را در خاک سوریه هدف قرار داده است.
با افزایش تنش میان اسرائیل و حکومت تهران، احتمال برخورد غیرمستقیم یا حتی اشتباه محاسباتی میان نیروهای ترکیه و اسرائیل بیشتر شده است؛ بهویژه اگر حملات هوایی یا عملیات امنیتی به مناطقی نزدیک به حوزه نفوذ ترکیه کشیده شود.
برخی کارشناسان هشدار میدهند که سوریه میتواند به صحنهای برای رقابت ژئوپلیتیکی میان آنکارا و تلآویو تبدیل شود؛ رقابتی که در صورت نبود هماهنگی امنیتی، ممکن است به بحران بزرگتری منجر شود.
با وجود افزایش تنشها، بسیاری از تحلیلگران معتقدند احتمال جنگ مستقیم همچنان پایین است. ترکیه عضو ناتو است و اسرائیل نیز از حمایت گسترده آمریکا برخوردار است؛ مسئلهای که هرگونه درگیری مستقیم را به بحرانی بسیار پرهزینه برای دو طرف تبدیل میکند.
در عین حال، هر دو کشور روابط اقتصادی، امنیتی و منطقهای پیچیدهای دارند که مانع از حرکت سریع به سمت تقابل نظامی میشود. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که آنکارا و تلآویو تلاش خواهند کرد تنشها را در سطح جنگ لفظی، فشار سیاسی و رقابت منطقهای نگه دارند.
دکتر توغچه ارسوی، استاد روابط بینالملل در ترکیه، معتقد است سیاست داخلی اکنون بیش از دیپلماسی بر روابط دو کشور تاثیر گذاشته است. به گفته او، رهبران دو طرف از تنش با یکدیگر برای تقویت پایگاه سیاسی داخلی خود استفاده میکنند و همین مسئله فضای مصالحه را محدود کرده است.
جنگ غزه یکی از مهمترین عوامل تشدید تنش میان ترکیه و اسرائیل بوده است. اردوغان تلاش کرده خود را بهعنوان یکی از مهمترین مدافعان فلسطینیان معرفی کند و همزمان اسرائیل نیز ترکیه را به جانبداری سیاسی و حمایت از گروههای مخالف تلآویو متهم میکند.
در کنار این مسئله، افزایش تنش میان آمریکا، اسرائیل و حکومت تهران نیز شرایط منطقه را پیچیدهتر کرده است. هرگونه گسترش جنگ در خلیج، سوریه یا لبنان میتواند به شکل غیرمستقیم روابط ترکیه و اسرائیل را نیز تحت تاثیر قرار دهد.
در شرایط کنونی، به نظر میرسد دو طرف وارد دورهای از تنش مزمن و رقابت منطقهای شدهاند؛ وضعیتی که میتواند برای مدت طولانی ادامه یابد. اگرچه احتمال جنگ مستقیم همچنان محدود ارزیابی میشود، اما خطر برخوردهای غیرمستقیم، بحرانهای امنیتی و اشتباهات محاسباتی بیش از گذشته افزایش یافته است.
تحولات آینده در غزه، سوریه و خلیج نقش تعیینکنندهای در مسیر روابط آنکارا و تلآویو خواهد داشت. هرچه بحرانهای منطقهای عمیقتر شوند، احتمال تبدیل رقابت سیاسی به رویارویی امنیتی نیز بیشتر خواهد شد؛ موضوعی که اکنون به یکی از نگرانیهای جدی در معادلات خاورمیانه تبدیل شده است.
