آغاز محاکمه عاطف نجیب در دمشق؛ نماد عدالت پس از سقوط اسد و هشداری برای آینده منطقه
دادگاه جنایی چهارم در کاخ دادگستری دمشق، نخستین جلسه محاکمه علنی عاطف نجیب، پسرخاله بشار اسد و رئیس پیشین امنیت سیاسی استان درعا را برگزار کرد. نجیب که از چهرههای کلیدی سرکوب اعتراضات سال ۲۰۱۱ در سوریه بهشمار میرود، با لباس زندان در قفس متهمان حاضر شد. این محاکمه که بهصورت زنده از تلویزیون پخش میشود، بهعنوان بخشی از روند «عدالت انتقالی» پس از سقوط حکومت اسد، توجه گستردهای در داخل سوریه و سطح بینالمللی به خود جلب کرده است.
عاطف نجیب با مجموعهای از اتهامات سنگین از جمله جنایت علیه غیرنظامیان، شکنجه، قتل معترضان و بازداشت و آزار کودکان و نوجوانان روبهروست. مهمترین پرونده علیه او به سرکوب اعتراضات درعا در سال ۲۰۱۱ بازمیگردد؛ جایی که بازداشت و شکنجه «حمزه الخطیب»، کودک ۱۳ ساله، به یکی از نمادهای خشونت ساختار امنیتی تبدیل شد و نقش مهمی در گسترش اعتراضات سراسری داشت. دادگاه اعلام کرده که در جلسات آینده، شهادت بازماندگان و خانواده قربانیان نیز بررسی خواهد شد.
نجیب در دوران مسئولیت خود (۲۰۰۸ تا ۲۰۱۱) به رفتارهای خشن و سرکوبگرانه شهرت داشت و از سوی معترضان بهعنوان یکی از چهرههای اصلی دستگاه امنیتی شناخته میشد. محاکمه او نخستین حضور علنی یک مقام بلندپایه حکومت پیشین سوریه در برابر دادگاه است؛ همزمان، روند رسیدگی غیابی به پرونده بشار اسد و برادرش نیز در جریان است.
مقامات جدید سوریه این دادگاه را «روز عدالت» برای قربانیان میدانند؛ در حالی که خانوادههای هزاران کشته و زندانی، این روند را گامی بهسوی پاسخگویی و پایان مصونیت از مجازات ارزیابی میکنند. با این حال، هنوز حکم نهایی صادر نشده و جلسات دادگاه در هفتههای آینده ادامه خواهد داشت.
این محاکمه فراتر از مرزهای سوریه نیز پیامد دارد. بسیاری از ناظران آن را نمونهای از پاسخگویی پس از فروپاشی ساختارهای امنیتی میدانند و معتقدند چنین روندهایی میتواند الگویی برای سایر کشورها باشد. در همین چارچوب، برخی تحلیلها تأکید میکنند که در صورت تغییرات سیاسی در منطقه، چهرههای امنیتی وابسته به ساختارهای قدرت—از جمله نیروهای مرتبط با سپاه پاسداران—نیز ممکن است با روندهای مشابهی از پاسخگویی و محاکمه روبهرو شوند.
