تبعید اجباری قلمها؛ روزنامهنگاران مستقل و استمرار سرکوب رسانهای در جغرافیای ایران
در سالهای اخیر، بخش قابلتوجهی از روزنامهنگاران مستقل که از همسویی با سیاستهای حکومت تهران خودداری کردهاند، ناچار به ترک جغرافیای ایران شدهاند. این روزنامهنگاران که حاضر نشدند قلم خود را در خدمت روایت رسمی و تبلیغاتی قدرت قرار دهند، امروز در خارج از مرزها، به یکی از مهمترین صداهای رسانهای مردم ستمدیده جغرافیای ایران تبدیل شدهاند؛ صدایی که اگرچه در تبعید است، اما همچنان تأثیرگذار و زنده باقی مانده است.
همزمان با این واقعیت میدانی، کمیته حفاظت از روزنامهنگاران (CPJ) در گزارش سال ۲۰۲۵ خود تأکید کرده است که ایران همچنان در شمار بدترین کشورهای جهان از نظر بدرفتاری با روزنامهنگاران بازداشتشده قرار دارد. این نهاد بینالمللی، وضعیت روزنامهنگاران در ایران را نه یک «نقص موردی»، بلکه بخشی از یک الگوی سیستماتیک سرکوب رسانهای توصیف میکند.
بر اساس تحلیل CPJ، از سال ۱۹۹۲ تاکنون، بیشترین موارد ثبتشده شکنجه و ضربوشتم روزنامهنگاران بازداشتشده، مربوط به ایران بوده است؛ آماری که جایگاه حکومت تهران را در صدر ناقضان آزادی رسانه تثبیت میکند. پس از ایران، اسرائیل و مصر در ردههای بعدی این فهرست قرار گرفتهاند، اما فاصله ایران با دیگر کشورها از نظر تداوم و گستردگی خشونت علیه روزنامهنگاران قابلتوجه است.
سرکوب داخلی، صدای برونمرزی
افزایش فشارهای امنیتی، بازداشتهای طولانیمدت، اعترافات اجباری و برخوردهای خشونتآمیز، عملاً فضای فعالیت رسانهای مستقل در داخل ایران را به حداقل رسانده است. در چنین شرایطی، مهاجرت اجباری روزنامهنگاران نه یک انتخاب، بلکه راهی برای بقا و ادامه فعالیت حرفهای تلقی میشود.
با این حال، خروج روزنامهنگاران از کشور، به معنای خاموش شدن صدای آنان نبوده است. بسیاری از این فعالان رسانهای، امروز از طریق رسانههای برونمرزی، شبکههای اجتماعی و نهادهای بینالمللی، روایتهایی را منتشر میکنند که در داخل ایران امکان بیان آن وجود ندارد. این وضعیت، به شکلی متناقض، سرکوب رسانهای در داخل را به گسترش صدای افشاگرانه در خارج از مرزها پیوند زده است.
بحران مشروعیت رسانهای حکومت تهران
ادامه سرکوب روزنامهنگاران و ثبت نام ایران در صدر گزارشهای منفی نهادهای بینالمللی، نهتنها اعتبار رسانهای حکومت تهران را تضعیف کرده، بلکه نشاندهنده ناتوانی ساختار قدرت در تحمل نقد و روایت مستقل است. در چنین فضایی، رسانه دیگر ابزار اطلاعرسانی نیست، بلکه به میدان تقابل میان قدرت و جامعه تبدیل شده است؛ تقابلی که هزینه آن را روزنامهنگاران با بازداشت، شکنجه یا تبعید میپردازند.
سعیده بندر
