سناریوی «منطقه حائل»؛ هراس ترکیه از موج پناهجویان و بازی دیپلماتیک با حکومت تهران

رسانه‌های ترکیه گزارش داده‌اند که وزارت امور خارجه این کشور در نشستی محرمانه با اعضای کمیسیون روابط خارجی پارلمان، سناریوهای احتمالی ناشی از تشدید تنش‌ها و حمله نظامی به ایران را بررسی کرده است. به گفته این رسانه‌ها، مقام‌های وزارت خارجه ترکیه اعلام کرده‌اند در صورت بروز بحران گسترده مهاجرتی، ایجاد «منطقه حائل» در خاک ایران را برای جلوگیری از ورود موج پناهجویان به ترکیه ضروری می‌دانند؛ طرحی که ابعاد حقوقی، انسانی و سیاسی گسترده‌ای دارد.

طرح چنین گزینه‌ای نشان‌دهنده نگرانی جدی آنکارا از تکرار تجربه‌های پیشین، به‌ویژه بحران پناهجویان سوری است؛ بحرانی که پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی عمیقی برای ترکیه به‌همراه داشت. از نگاه تحلیلگران، تمرکز ترکیه بر کنترل مرزها و پیشگیری از ورود پناهجویان، اولویتی است که می‌تواند حتی بر ملاحظات حقوق بشری سایه بیندازد.

هم‌زمان، شاهدان عینی از تشدید برخوردهای امنیتی ترکیه با شهروندان ایرانی در مرزها خبر می‌دهند. به گفته این منابع، نیروهای مرزی ترکیه برخی از افرادی را که از ایران وارد این کشور می‌شوند بازداشت کرده و پس از بررسی تلفن‌های همراه و وسایل الکترونیکی، در مواردی آنان را به ایران بازمی‌گردانند. این شاهدان مدعی‌اند اگر در گوشی افراد، ویدیوها یا شواهدی دال بر مشارکت در اعتراضات داخل ایران یافت شود، احتمال بازگرداندن آنان افزایش می‌یابد؛ ادعاهایی که تاکنون به‌طور رسمی از سوی مقام‌های ترکیه تأیید یا رد نشده است.

این گزارش‌ها در حالی منتشر می‌شود که مقام‌های رسمی ترکیه مواضعی علنی و متفاوت را نیز بیان کرده‌اند. وزیر امور خارجه ترکیه تأکید کرده است که آنکارا با «هرگونه مداخله خارجی در ایران» به‌شدت مخالف است و اعلام کرده دولت ترکیه در تلاش است از حمله احتمالی آمریکا به ایران جلوگیری کرده و طرف‌ها را به مسیر دیپلماسی بازگرداند. این موضع‌گیری، در ظاهر، ترکیه را در جایگاه میانجی و مخالف تشدید تنش‌ها قرار می‌دهد.

شایان ذکر است هم‌زمانی این مواضع دیپلماتیک با گزارش‌ها درباره همکاری‌های امنیتی با حکومت تهران و بازگرداندن برخی شهروندان ایرانی، تصویری از یک سیاست دوگانه ارائه می‌دهد؛ سیاستی که از یک‌سو بر مخالفت با جنگ و دفاع از ثبات منطقه تأکید دارد و از سوی دیگر، اولویت اصلی آن مهار پیامدهای احتمالی بحران، به‌ویژه مهاجرت، حتی به بهای نادیده گرفتن خطرات متوجه پناهجویان سیاسی است.

در مجموع، تحولات اخیر نشان می‌دهد ترکیه خود را برای سناریوهای پرهزینه در همسایگی شرقی آماده می‌کند؛ از تلاش برای جلوگیری از حمله نظامی گرفته تا بررسی گزینه‌های سخت‌گیرانه مرزی. پرسش کلیدی این است که در صورت وقوع بحران، توازن میان امنیت ملی، ملاحظات سیاسی و تعهدات حقوق بشری در سیاست آنکارا چگونه تعریف خواهد شد؛ پرسشی که پاسخ آن، سرنوشت هزاران شهروند جغرافیای ایرانی را که راه فرار را در عبور از مرزها می‌بینند، تحت تأثیر قرار خواهد داد.